Мемориальный знак, посвященный 14 красноармейцам

Мемориальный знак, посвященный 14 красноармейцам



Из воспоминаний А.И. Клещ
    «Наш хутор стоял возле самой дороги между Дятловом и д. Ходевляны, метров 700 – 800 от Дятлова. Незадолго перед войной я вышла замуж, поэтому хорошо помню все события, которые были тут в первые дни войны. Сначала было спокойно. Во вторник, 24 июня, в сторону Дятлова приехала только одна телега с четырьмя красноармейцами в зеленых фуражках. Видно, это были пограничники. В среду, 25 июня, со стороны Слонима приехало уже несколько телег и машин с военными и гражданскими. Движение началось в ночь со среды на четверг. Ехало много машин с женщинами и детьми, военных было мало, в основном раненные. Вспоминаются некоторые события, которые происходили по дороге. В пятницу утром одна машина заглохла и остановилась. Из кабины вылез контуженый командир. Он мог разговаривать только жестами. Рядом остановилась еще одна машина: ей нельзя было проехать. И тут случилось трогательное событие. Из этой машины внезапно закричал мальчик: «Папа, папа!» Затем голос женщины: «Жора, любимый мой!».
    Она взяла контуженого командира в свою машину, а заглохший автомобиль солдаты спихнули на обочину дороги.
    Много было машин. Шли и пешком, больше женщины с детьми. Так весь день. Налетели самолеты, тогда машины останавливались, люди прятались возле дороги. И тут такой случай: в суете на дороге осталась маленькая девочка. Она не знала, что делать. Ее подобрал красноармеец. А потом к нам на хутор пришли две женщины, которые искали эту девочку. Я рассказала им, как все было. Они плакали.
    В субботу, 28 июня, около часа дня со стороны дятловского кладбища раздался первый выстрел из пушки. Снаряд упал на дороге, разбил машину. Два солдата были ранены. Затем прогремели другие выстрелы. После обеда налетели немецкие самолеты, скинули бомбы. На дороге осталось много убитых и раненых.
    Ночью стреляли возле нашего хутора. На рассвете я вышла на улицу и увидела, что в огороде солдаты устанавливают пушку с длинным дулом. А немного дальше красноармейцы из станкового пулемета стреляли в сторону кладбища и деревни Каменки.
    Там засел фашистский десант и вел огонь по отступающих наших частях. Враг наседал. Бой был жестокий. Утром в воскресенье немецкий снаряд попал в сарай и поджег его, второй попал в дерево, где стоял пулемет. Он замолк, несколько солдаты были ранены, другие спрятались в бетонную трубу. Один сам пришел на хутор, другого принесли. Я хорошо запомнила этих ребят. Они были молодые и красивые. Один назвал себя Костя из Киева, другой – Миша из Москвы. С четырех часов утра до двух дня в воскресенье немцы обстреливали хутор и дорогу из минометов.
    Командир предлагал нам перебраться в д. Ходевляны, потому что хутор немцы могут совсем уничтожить. Но и деревню немцы тоже обстреливали из пулемета, подожгли один дом. Мы сидели в яме для картошки. В деревне было много раненых наших солдат.
    Ночью с 29 на 30 июня мы хорошо слышали крики «Ура!»: шел рукопашный бой.
    В понедельник опять налетели немецкие самолеты и стали бомбить Ходевляны. Сгорело много домов и хозяйственных построек.
    Во вторник стрельба утихла. Немцы были уже в Вензовце. Мы вернулись на свой хутор. На шоссейной дороге лежало много убитых. В доме мы нашли уже не двух, а 8 раненых. Я сварила им затирки и накормила. Раненых немцы потом вывезли в дятловскую больницу. Перед отъездом один из раненых красноармейцев положил в бутылку скрученные в трубку 9 адресов погибших и попросил сберечь ее. Я так и сделала. Бутылка хранилась между кроватью и печкой. А 20 сентября 1942 г. на хутор пришли партизаны, они увидели бутылку и забрали ее с собой. Из какого отряда были мстители, где они оставили адреса – мне неизвестно.
    Погибших красноармейцев мы хоронили всей семьей, в одной могиле. Всего 14 человек: 8 трупов достали из трубы, 3 красноармейца были убиты возле пулемета, 2 – недалеко от дороги на лугу и одного принесли из сада. Правда, перед тем, как похоронить, немцы привезли священника Комара из Дятлова. Немецкий офицер построил своих солдат возле могилы и что-то им говорил».

    Так заканчивает свои воспоминания Анна Ивановна Клещ. Но кто они, неизвестные герои, которые своей отвагой и мужественностью заставили немецкого офицера похоронить их со всеми воинскими почестями?
    Разгадка свершилась через 27 лет, во время перезахоронения останков воинов возле памятника-обелиска. Когда выкопали останки погибших, среди личных вещей и оружия нашли наполовину истлевшую записную книжку. Ее направили на экспертизу, где удалось установить 5 адресов.
    Долго вели поиск сотрудники Дятловского музея народной славы. 
    И вот одно письмо, которого так ждали сотрудники музея. Откликнулась Надежда Ивановна Калинина из города Солнечногорска, что под Москвой. Перед войной она, молодая девушка, познакомилась с лейтенантом по фамилии Лебедев. Тогда он приезжал в Москву за вручением ордена Красной Звезды, которым был награжден за финскую войну. Надя и Михаил гуляли по Москве, а на прощанье он записал в маленькую книжечку ее адрес. Михаил Лебедев был направлен на западную границу командиром взвода 117-го гаубичного артиллерийского полка 8-й стрелковой дивизии.
    Так, старший лейтенант Михаил Алексеевич Лебедев, уроженец д. Ледахово Краснинского района Смоленской области, стал известным дятловчанам через 27 лет. Фамилии остальных неизвестны.

Мемарыяльны знак, прысвечаны 14 чырвонаармейцам

З успамінаў Г.І. Клешч
    “Наш хутар стаяў каля самай дарогі паміж Дзятлавам і в. Хадзяўляны, метраў 700 – 800 ад Дзятлава. Незадоўга перад вайной я выйшла замуж, таму добра помню ўсе падзеі, якія былі тут у першыя дні вайны. Спачатку было спакойна. У аўторак, 24 чэрвеня, у бок Дзятлава прыехаў толькі адзін воз з чатырма чырвонаармейцамі ў зялёных фуражках. Відаць, гэта былі пагранічнікі. У сераду, 25 чэрвеня, з боку Слоніма прыехала ўжо некалькі вазоў і машын з вайскоўцамі і грамадзянскімі. Рух пачаўся ў ноч з серады на чацвер. Ехала шмат машын з жанчынамі і дзецьмі, вайсковых было мала, галоўным чынам параненыя. Успамінаюцца некаторыя падзеі, якія адбываліся па дарозе. У пятніцу раніцай адна машына заглухла і спынілася. З кабіны вылез кантужаны камандзір. Ён мог гаварыць толькі жэстамі. Побач спынілася яшчэ адна машына: ёй нельга было праехаць. І тут здарылася кранальная падзея. З гэтай машыны раптам закрычаў хлопчык: «Тата, тата!» Потым голас жанчыны: “Жора, каханы мой!”.
    Яна ўзяла кантужанага камандзіра ў сваю машыну, а заглухлы аўтамабіль салдаты сапхнулі на абочыну дарогі.
    Шмат было машын. Ішлі і пешкі, больш жанчыны з дзецьмі. Так увесь дзень. Наляцелі самалёты, тады машыны спыняліся, людзі хаваліся каля дарогі. І тут такі выпадак: у мітусні на дарозе засталася маленькая дзяўчынка. Яна не ведала, што рабіць. Яе падабраў чырвонаармеец. А потым да нас на хутар прыйшлі дзве жанчыны, якія шукалі гэту дзяўчынку. Я расказала ім, як усё было. Яны плакалі.
    У суботу, 28 чэрвеня, каля гадзіны дня з боку дзятлаўскіх могілкаў прагучаў першы стрэл з гарматы. Снарад зваліўся на дарозе, пабіў машыну. Два салдаты былі паранены. Потым прагрымелі іншыя стрэлы. Пасля абеду наляцелі нямецкія самалёты, скінулі бомбы. На дарозе засталося шмат забітых і параненых.
    Ноччу  стралялі каля нашага хутара. На світанку я выйшла на вуліцу і ўбачыла, што ў гародзе салдаты ўсталёўваюць гармату з доўгай руляй. А трохі далей чырвонаармейцы са станковага кулямёта стралялі ў бок могілкаў і вёскі Каменкі.
    Там засеў фашысцкі дэсант і вёў агонь па адступаючых нашых частках. Вораг насядаў. Бой быў жорсткі. Раніцай у нядзелю нямецкі снарад трапіў ў хлеў і падпаліў яго, другі трапіў у дрэва, дзе стаяў кулямёт. Ён змоўк, некалькі салдат былі паранены, іншыя схаваліся ў бетонную трубу. Адзін сам прыйшоў на хутар, другога прынеслі.  Я добра запомніла гэтых хлопцаў. Яны былі маладыя і прыгожыя. Адзін назваў сябе Кастусь з Кіева, другі – Міхась з Масквы. З чатырох гадзін раніцы да двух дня ў нядзелю немцы абстрэльвалі хутар і дарогу з мінамётаў.
    Камандзір прапанаваў нам перабрацца ў в. Хадзяўляны, таму што хутар немцы могуць зусім знішчыць. Але і вёску немцы таксама абстрэльвалі з кулямёта, падпалілі адну хату. Мы сядзелі  ў яме для бульбы. У вёсцы было шмат параненых нашых салдатаў.
    Ноччу з 29 на 30 чэрвеня мы добра чулі крыкі «Ура!»: ішоў рукапашны бой.
    У панядзелак ізноў наляцелі нямецкія самалёты і сталі бамбіць Хадзяўляны. Згарэла шмат хат і гаспадарчых пабудоў.
    У аўторак стральба сціхла. Немцы былі ўжо ў Вензаўцы. Мы вярнуліся на свой хутар. На шашэйнай дарозе ляжала шмат забітых. У хаце мы знайшлі ўжо не двух, а 8 параненых. Я зварыла ім заціркі і накарміла. Параненых немцы потым вывезлі ў дзятлаўскі шпіталь. Перад ад’ездам адзін з параненых чырвонаармейцаў паклаў у бутэльку скручаныя ў трубку 9 адрасоў загінулых і папрасіў зберагчы яе. Я гэтак і зрабіла. Бутэлька захоўвалася паміж ложкам і печкай. А 20 верасня 1942 г. на хутар прыйшлі партызаны, яны ўбачылі бутэльку і забралі яе з сабой. З якога атрада былі помснікі, дзе яны пакінулі адрасы – мне невядома.
    Загінулых чырвонаармейцаў мы хавалі ўсёй сям’ёй, у адной магіле. Усяго 14 чалавек: 8 трупаў дасталі з трубы, 3 чырвонаармейцы былі забіты каля кулямёта, 2 – недалёка ад дарогі на сенажаці і аднаго прынеслі з саду. Праўда, перад тым, як пахаваць, немцы прывезлі святара Камара з Дзятлава. Нямецкі афіцэр пастроіў сваіх салдат каля магілы і нешта ім казаў”.

    Так заканчвае свае ўспаміны Ганна Іванаўна Клешч. Але хто яны, невядомыя героі, якія сваёй адвагай і мужнасцю прымусілі нямецкага афіцэра пахаваць іх з усімі воінскімі ўшанаваннямі?
    Разгадка здзейснілася праз 27 гадоў, у час перапахавання рэшткаў воінаў каля помніка-абеліска. Калі выкапалі рэшткі загінулых, сярод асабістых рэчаў і зброі знайшлі напалову спарахнелую запісную кніжку. Яе накіравалі на экспертызу, дзе атрымалася ўстанавіць 5 адрасоў.
    Доўга вялі пошук супрацоўнікі Дзятлаўскага музея народнай славы. 
    І вось адзін ліст, якога так чакалі супрацоўнікі музея. Адгукнулася Надзея Іванаўна Калініна з горада Сонечнагорска, што пад Масквой. Перад вайной яна, маладая дзяўчына, пазнаёмілася з лейтэнантам па прозвішчы Лебедзеў. Тады ён прыязджаў у Маскву за ўручэннем ордэна Чырвонай Зоркі, якім быў узнагароджаны за Фінскую вайну. Надзя і Міхаіл гулялі па Маскве, а на развітанне ён запісаў у маленькую кніжачку яе адрас. Міхаіл Лебедзеў быў накіраваны на заходнюю мяжу камандзірам узвода 117-га гаўбічнага артылерыйскага палка 8-й стралковай дывізіі.
    Так, старшы лейтэнант Міхал Аляксеевіч Лебедзеў, выхадзец в. Лядахава Краснінскага раёна Смаленскай вобласці, стаў вядомым дзятлаўчанам праз 27 гадоў. Прозвішчы іншых невядомы.

Memorial sign dedicated to 14 Red Army soldiers

‎‎‎From the Recollections of A.I. Kleshch
‎    ‎"Our khutor (hamlet) stood right next to the road between Dyatlovo and Khodevlyany, about 700-800 meters from Dyatlovo. I had gotten married shortly before the war, so I remember all the events that happened here in the first days of the war very well.
‎    ‎At first, it was calm. On Tuesday, June 24, only one cart with four Red Army soldiers in green caps came towards Dyatlovo. Apparently, they were border guards. On Wednesday, June 25, several carts and cars with military and civilians arrived from the direction of Slonim. The movement began on the night from Wednesday to Thursday. Many trucks with women and children were driving; there were few military personnel, mostly wounded.
‎    ‎I recall some events that happened on the road. On Friday morning, one truck stalled and stopped. A shell-shocked commander climbed out of the cab. He could only speak with gestures. Another truck stopped nearby: it couldn't get through. And then a touching event happened. A boy from that truck suddenly shouted: 'Dad, Dad!' Then a woman's voice: 'Zhorа, my beloved!' She took the shell-shocked commander into her truck, and the soldiers pushed the stalled vehicle to the side of the road.
‎    ‎There were many vehicles. People were also walking on foot, mostly women with children. This went on all day. Airplanes flew over, then the vehicles stopped, and people hid near the road. And here's another incident: in the commotion, a little girl was left on the road. She didn't know what to do. A Red Army soldier picked her up. Later, two women who were looking for that girl came to our khutor. I told them what had happened. They were crying.
‎‎    On Saturday, June 28, around one in the afternoon, the first cannon shot was heard from the direction of the Dyatlovo cemetery. The shell fell on the road, destroying a truck. Two soldiers were wounded. Then other shots thundered. In the afternoon, German planes flew over and dropped bombs. Many dead and wounded were left on the road.
‎    ‎At night, there was shooting near our khutor. At dawn, I went outside and saw soldiers setting up a cannon with a long barrel in our vegetable garden. A little farther away, Red Army soldiers were firing a heavy machine gun towards the cemetery and the village of Kamenka. A fascist airborne unit was entrenched there and was firing at our retreating troops. The enemy was pressing. The battle was fierce.
‎    ‎On Sunday morning, a German shell hit the barn and set it on fire; a second one hit the tree where the machine gun was positioned. It fell silent. Several soldiers were wounded; others hid in a concrete pipe. One walked to the khutor on his own, another was carried. I remember these boys well. They were young and handsome. One gave his name as Kostya from Kiev, the other – Misha from Moscow. From four in the morning until two in the afternoon on Sunday, the Germans shelled the khutor and the road with mortars.
‎    ‎The commander suggested we move to the village of Khodevlyany because the Germans could completely destroy the khutor. But the Germans were also machine-gunning the village and set one house on fire. We sat in a potato pit. There were many of our wounded soldiers in the village.
‎    ‎On the night of June 29-30, we clearly heard cries of 'Hooray!': a hand-to-hand combat was underway.
‎    ‎On Monday, German planes flew over again and began bombing Khodevlyany. Many houses and farm buildings burned down.
‎    ‎On Tuesday, the shooting subsided. The Germans were already in Venzovets. We returned to our khutor. There were many dead lying on the highway.
‎    ‎In the house, we found not two, but 8 wounded. I cooked them a simple paste-like soup and fed them. The Germans later took the wounded to the Dyatlovo hospital. Before leaving, one of the wounded Red Army soldiers put 9 addresses of the deceased, rolled into a tube, into a bottle and asked me to keep it safe. And I did just that. The bottle was stored between the bed and the stove. On September 20, 1942, partisans came to the khutor, they saw the bottle and took it with them. Which detachment these avengers were from, where they left the addresses – I do not know.
‎We buried the killed Red Army soldiers with the whole family, in a single grave. A total of 14 people: we retrieved 8 bodies from the pipe, 3 Red Army soldiers were killed near the machine gun, 2 – not far from the road in the meadow, and one was brought from the garden. However, before the burial, the Germans brought Priest Komar from Dyatlovo. A German officer lined up his soldiers near the grave and said something to them.

‎    ‎This is how Anna Ivanovna Kleshch concludes her recollections. But who were they, these unknown heroes, whose bravery and courage forced a German officer to bury them with full military honors?
‎    ‎The mystery was solved 27 years later, during the reburial of the soldiers' remains near the memorial obelisk. When the remains of the fallen were exhumed, among the personal belongings and weapons, they found a half-decayed notebook. It was sent for examination, where they managed to identify 5 addresses.
‎    ‎The staff of the Dyatlovo Museum of People's Glory conducted a long search.
‎    ‎And then came one letter, which the museum staff had been waiting for so long. Nadezhda Ivanovna Kalinina from the town of Solnechnogorsk, near Moscow, responded. Before the war, she, a young girl, had met a lieutenant with the surname Lebedev. He had come to Moscow then to receive the Order of the Red Star, which he had been awarded for the Finnish War. Nadya and Mikhail walked around Moscow, and as a farewell, he wrote her address in a small notebook. Mikhail Lebedev was sent to the western border as a platoon commander in the 117th Howitzer Artillery Regiment of the 8th Rifle Division.
‎    ‎And so, Senior Lieutenant Mikhail Alekseevich Lebedev, a native of the village of Ledakhovo, Krasinsky District, Smolensk Region, became known to the people of Dyatlovo after 27 years. The names of the others remain unknown.